Pagina opties

Groter

Aanpak Processierupsbestrijding 2020 - 2022

Aanleiding

De laatste jaren hebben we in Nederland in toenemende mate overlast van de eikenprocessierups. In 2019 was er zelfs sprake van een explosieve uitbraak in onze regio. Het aantal meldingen van overlast steeg toen navenant (zie grafieken pagina 2). Onze inwoners en toeristen ervaren o.a. jeuk, pijnlijke ogen en problemen met de luchtwegen. Onze warme en droge zomers van de afgelopen jaren zijn de oorzaak van de extreme populatieontwikkeling. Naast gezondheidsrisico’s is er vrees voor voedselveiligheid van gewassen en economische schade in de recreatieve sector. Ook deze zomer verwachten we veel overlast als we nu geen actie ondernemen. In deze notitie staan de verschillende bestrijdingsmethodes op een rij en de aanpak 2020-2022.

Eiken favoriet

De eikenprocessierups houdt, de naam zegt het al, van eikenbomen. In Bergeijk bestaat 45% van het bomenbestand uit zomereik. Daarnaast komt de rups ook voor in de Amerikaanse eik. Onze eiken staan vooral buiten de bebouwde kom in laanstructuren. Hier zijn onvoldoende natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups, waardoor de populatie jaarlijks sterk kan groeien. In beschutte gebieden, zoals een bosgebied/aan de bosrand zijn veel meer natuurlijke vijanden waardoor de rupsen hier veel minder voorkomen.

Natuurlijke vijanden

Dat de eikenprocessierups zich zo massaal kan uitbreiden heeft één belangrijke oorzaak: er is te weinig plek voor natuurlijke vijanden. Een eikenlaan langs een weg is voor veel dieren een incompleet leefmilieu. Er is onvoldoende variatie aan voedsel, er is weinig schuilgelegenheid, er zijn geen goede mogelijkheden voor voortplanting, etc. De gemeente Bergeijk heeft daarom voor de komende jaren extra budget beschikbaar gesteld voor creëren van betere omstandigheden voor koolmezen, pimpelmezen, spreeuwen, boomklevers en kauwen, welke gezien worden als de voornaamste natuurlijke vijanden van de eikenprocessierupsen. Maar niet alleen vogels leven van de eikenprocessierups- of vlinder. Zo eet ook de grootoorvleermuis, gaasvlieg, sluipwesp, sluipvlieg, lieveheersbeestjes, mier en bepaalde wantsen graag van de rups. Door het planten van bollen, zaaien van bepaalde kruiden, het planten van struiken, het plaatsen van nestkasten en vleermuiskasten, én het aanpassen van het bermbeheer, kunnen we de biodiversiteit in onze gemeente in brede zin versterken en een beter leefklimaat creëren. Uit proeven elders in Nederland is gebleken dat de aanwezigheid van natuurlijke vijanden het aantal eikenprocessierupsen met 85% kan laten dalen.

Huidige bestrijdingsmethodes

  1. Brander: 
    Voorheen (2017 en eerder) werden de rupsen en nesten bestreden met een brander. 

    De nadelen hiervan zijn: 
    • ​​Het veroorzaakt vaker bermbrandjes
    • Er kwamen vaak alsnog haren vrij
    • Herhaaldelijk verhitten is niet goed voor de boom waardoor bastschade ontstaat
       
  2. Wegzuigen
    Deze techniek werd vooral in 2018 en 2019 ingezet. Zodra de rupsen brandharen hebben en nesten gaan vormen worden de rupsen weggezogen, afgevoerd en verbrand. Deze methode werd met name ingezet op kwetsbare locaties.

    Een nadeel daarvan is: 
    • ​​Het is een kostbare methode door het inzetten van een extern bedrijf.
  3. Bacteriën spuiten
    De afgelopen jaren heeft de gemeente Bergeijk de eikenprocessierups bestreden door in het begin van het seizoen eikenbomen te bespuiten met het bacteriepreparaat Xentari. Dit middel wordt op het jonge blad gespoten. Als de rupsen het blad eten, gaan de bacteriën gifstoffen produceren in de darmen van de rupsen, waardoor ze dood gaan. Het middel Xentari is voor mensen en huisdieren in beginsel onschadelijk.

    De nadelen hiervan zijn:
    • ​​Niet overal slaagt deze methode door ongunstige weersomstandigheden tijdens of na een behandeling, diversiteit in uitloop van het blad en/of het voorkomen van andere rupsensoorten (o.a. grote en kleine wintervlinder).
    • Ook zijn er plekken die we niet spuiten gezien omgevingsfactoren en beschermde vlindersoorten. 
    • Het gebruik van Xentari is is omstreden omdat het ook andere vlindersoorten in het rupsenstadium dood.

Aanpak 2020 - 2022

Landelijk is het advies om naast bovenstaande maatregelen ook in te zetten op het creëren van meer natuurlijke vijanden en een bredere communicatie. Dat vraagt om een uitgebreidere set aan maatregelen dan voorheen. Daarvoor is het landelijk Kenniscentrum Processierups en de leidraad van een buurgemeente geraadpleegd. De gemeentelijke aanpak is ook getoetst aan de aanpak die de provincie Noord-Brabant nastreeft.

  1. Instellen Eikenprocessierupsteam 
    Om de bestrijding van de eikenprocessierups nog meer gecoördineerd plaats te laten vinden, én goed in te kunnen spelen op de vragen en zorgen van  inwoners, komt er een projectgroep ‘Eikenprocessieteam Bergeijk’. Dit team bestaat uit toezichthouder(s), een beleidsmedewerker groen en een communicatieadviseur. Het team zorgt voor een tijdige uitvoering, opschaling waar nodig en passende communicatie van acties en afhandeling van meldingen. Het team wordt ondersteund door de WUR in 2020 en 2021 op gebied van de inrichting, preventie en operationele beheersing.
     
  2. Versterken spuitregime
    • ​​​Bacteriën spuiten
      We blijven doorgaan met het spuiten van bacteriën (Xentari). Daarbij sturen we op een betere timing en herhalen we het spuiten frequenter. Omdat het spuiten ook negatieve gevolgen heeft voor andere vlindersoorten spuiten we alleen op locaties waar veel mensen er last van kunnen hebben zoals langs wegen en fietspaden. Bij zandwegen en in de buurt van bossen en houtwallen zijn we terughoudender. Daarnaast zijn we ook erg voorzichtig op plekken waar wettelijk beschermde vlindersoorten aanwezig zijn.
       
    • Nematoden spuiten
      We gaan starten met het spuiten van nematoden (microscopisch kleine wormpjes). Dit zijn een soort aaltjes die in combinatie met een bacterie de rupsen doden. De toepassing van nematoden vraagt een nauwkeurige timing. We bekijken of we een combinatie van beide spuitmethodes kunnen toepassen.     
       
    • Feromoonvallen plaatsen voor monitoring
      Een feromoonval lokt de mannetjes van de eikenprocessievlinder. Aan de hand van het aantal gevangen vlinders kun je een voorspelling doen voor het jaar daarna en de bestrijding daarop aanpassen. Het gebruik van feromoonvallen voor het bestrijden van eikenprocessierups is nog niet toegelaten in Nederland. Alleen voor monitoringsdoeleinden.
  3. Extra aandachtspunten
    • ​​Bestrijdingscapaciteit
      Tot nu toe maken we gebruik van één bedrijf voor het spuiten en zuigen. Dat lijkt voldoende. Gezien de landelijk voorgestelde aanpak en een mogelijke regionale uitbraak staat de capaciteit wel onder druk. Het is noodzakelijk tijdig afspraken te maken met dit bedrijf en indien nodig de eigen Buitendienst in te zetten bij kleinschalige locaties (branden). Kanttekening daarbij is dat de zuigmethode een zwaardere fysieke belasting voor onze medewerkers is door gebruik van slangen, hulpmiddelen en persoonlijke veiligheidskleding. Daarnaast zal onze buitendienst extra werk krijgen omdat op gevoelige en drukbezochte locaties in het buitengebied (parkeerplaatsen, picknick plekken, fietsroutes etc.) tijdelijke bebording en/of lint zal moeten worden komen om bezoekers te waarschuwen voor hinder. Het gaat veelal om locaties van derden, die veelal geen bestrijding (willen) toepassen. Er dient afstemming waar nodig te komen met andere terreinbeheerders. 
       
    • Bestrijding privaat/erf/tuin
      Regelmatig werden verzoeken van bewoners om een bestrijding op eigen erf of in de tuin door gemeente afgewezen. Wel werden de bewoners verwezen naar een aannemer of werd geadviseerd hoe te handelen om klachten over jeuk te voorkomen. Deze werkwijze gaan we voortzetten.
       
    • Monitoring
      Om met name het spuitwerk, maar ook andere vormen van bestrijding, beter te kunnen sturen, blijven we groei en het aantal locaties van eikenprocessierupsen in de gemeente monitoren. We verwachten dat we daarmee de bestrijding kunnen optimaliseren. Dit doen we vooral door het analyseren van klachten en meldingen.
    • Extra inzet op stimuleren natuurlijke vijanden
      Dat eikenprocessierupsen zich zo massaal kunnen uitbreiden, heeft één belangrijke oorzaak: er is te weinig plek voor natuurlijke vijanden. Een eikenlaan langs een weg is voor veel soorten een incompleet leefmilieu. Er is onvoldoende variatie aan voedsel, er is weinig schuilgelegenheid, er zijn geen goede mogelijkheden voor voortplanting, etc. Door het planten van bollen, zaaien van bepaalde kruiden, het planten van struiken, het plaatsen van nestkasten en vleermuiskasten, én het aanpassen van het bermbeheer, kunnen we betere omstandigheden voor de natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups creëren. Op diverse plekken in Nederland zijn hier proeven meegedaan, en daar blijkt uit dat een reductie van wel 85% van het aantal rupsen haalbaar is. Dit vraagt in het begin om een extra investering maar leidt naar verwachting tot een daling van de structurele lasten. Bovendien biedt dit ook kansen om de biodiversiteit in bredere zin te versterken en leidt het tot meer bloemrijkere bermen en perceelranden.
       
    • Participatie
      We gaan ook onze inwoners betrekken bij het stimuleren van natuurlijke vijanden. Verenigingen gaan nestkasten maken voor koolmezen en vleermuizen én ook plaatsen in het 1e kwartaal van 2020 in het buitengebied. Ook bij de monitoring en schoonmaak worden (natuur)verenigingen ingezet.  Tijdens de Boomfeestdag in 2020 delen we koolmeesnestkasten uit aan kinderen voor in de eigen tuin of erf. In 2021 en 2022 gaan we miniatuur insectenhotelletjes uitdelen voor stimulering van overige natuurlijke vijanden. Verder gaan we een samenwerking aan met de sociale werkvoorziening voor het maken van nestkasten en/of insectenhotelletjes. Optioneel ook bij de schoonmaak. Ook de eigen Buitendienst gaat aan de slag met het ophangen van nestkasten binnen de bebouwde kom op plekken met clusters van eikenbomen.
    • Vervangen eikenboom
      Door meer variatie in laanbeplantingen en in plantsoenen wordt het massaal voorkomen van de eikenprocessierups tegengegaan. We zetten echter niet in op een actief vervanging- of kapbeleid, maar bij ruimtelijke ontwikkelingen of uitval van eikenbomen zullen we terughoudend omgaan met vervangen door zomereik. Wintereik is een alternatief. Er zijn circa 700 verschillende organismen (planten, dieren en schimmels) die op of rond zomereiken voorkomen. Daarmee is de zomereik één van de belangrijkste boomsoorten in ons land als het gaat om soortenrijkdom. Dat willen natuurlijk niet kwijt. Daarnaast kunnen zomereiken ook een belangrijke beeldbepalende of historische waarde hebben.
       
    • Communicatie
      Bij een plaag ontstaat overlast van de zogenaamde brandharen. De brandharen veroorzaken gezondheidsklachten. De GGD Brabant heeft een website ontwikkeld voor verschillende doelgroepen hoe daar mee om te gaan. Bij de communicatie over de problematiek gaan we hier naar verwijzen. Het gaat om digitale folders. Naast alle gebruikelijke gemeentelijke communicatiekanalen (Eyckelbergh, website, social media), verwijzen we naar de GGD (www.oakie.info) en het Kenniscentrum Eikenprocessierups www.processierups.nu. De meldingen over locaties en overlast laten verlopen via de gemeentelijke Meld & Herstellijn. Ook huisartsen en apotheken verstrekken informatie(folders). Specifieke vragen van burgers, organisaties  en bedrijven over het voorkomen en bestrijding van eikenprocessierups verloopt via ambtelijke contactpersonen afdeling Beheer Ruimte, team BORA. Bij de ingang van diverse bos- en natuurgebieden staan al geruime tijd informatieborden over de levenswijze en risico’s.